Niektóre eksperymenty psychologiczne nigdy nie mogłyby zostać przeprowadzone dzisiaj – byłyby po prostu zbyt okrutne lub nieetyczne. Jednak to właśnie te badania pokazały, jak bardzo jesteśmy podatni na wpływy autorytetów i jak łatwo można nami kierować.

Eksperyment z lalką Bobo – jak dzieci uczą się agresji

W latach 60. XX wieku Albert Bandura, profesor psychologii, przeprowadził słynny eksperyment z lalką „Bobo”.
Dzieci w wieku wczesnoszkolnym zaproszono do pokoju. W kącie stała nadmuchiwana lalka przypominająca klauna-balona. Psycholog poinformował dzieci, że jego współpracownicy pokażą im określone zachowania.

I tak też zrobili: bili lalkę, kopali ją, uderzali kijem, krzyczeli i „strzelali” do niej z zabawkowego pistoletu.
Gdy wyszli, dzieci natychmiast zaczęły naśladować dorosłych – bijąc lalkę, wyzywając ją, a niektóre wymyśliły jeszcze bardziej kreatywne formy agresji.
Dzieci z grupy kontrolnej, które nie obserwowały przemocy, nie wykazały żadnych agresywnych zachowań.

Ten eksperyment udowodnił, że uczymy się poprzez obserwację i naśladownictwo, a autorytet dorosłego ma ogromny wpływ na zachowanie dziecka.

„Kapitanizm” – czyli ślepa wiara w autorytet

Profesor Robert Cialdini, znany badacz wpływu społecznego, nazwał to zjawisko kapitanizmem (ang. captainitis) – sytuacją, w której ślepo wierzymy autorytetowi, nawet gdy jego decyzje są błędne.

W latach 80. przeprowadził on eksperyment w symulatorze lotów. Kapitan celowo popełniał błędy, które w prawdziwym locie doprowadziłyby do katastrofy. Mimo to załoga nie reagowała – nikt nie chciał kwestionować autorytetu kapitana.
Pokazało to, jak bardzo boimy się sprzeciwić komuś „ważniejszemu”, nawet jeśli czujemy, że coś jest nie tak.

Eksperyment Milgrama – posłuszeństwo wobec autorytetu

Podobne wnioski płyną z jednego z najsłynniejszych badań psychologicznych XX wieku – eksperymentu Stanleya Milgrama na Uniwersytecie Yale.

Uczestnicy wierzyli, że biorą udział w badaniu nad procesem uczenia się. Zostali podzieleni na „nauczycieli” i „uczniów”.
Za każdą błędną odpowiedź nauczyciel miał nacisnąć przycisk, który – jak mu powiedziano – wysyłał impuls elektryczny do ucznia siedzącego za ścianą.

Choć w rzeczywistości nie było tam prądu, a krzyki były udawane, większość uczestników nie przerwała eksperymentu, nawet gdy „uczniowie” błagali o pomoc.
65% ludzi zaaplikowało najwyższy wymiar kary – 450 woltów – tylko dlatego, że człowiek w białym fartuchu laboratoryjnym powiedział: „Proszę kontynuować”.

Po eksperymencie wielu uczestników przyznało, że odczuwało ogromny stres i wewnętrzny opór, ale nie potrafili sprzeciwić się autorytetowi.

Dlaczego tak łatwo nami manipulować

Te eksperymenty – dziś nie do pomyślenia ze względów etycznych – pokazują coś bardzo ważnego:
- ulegamy wpływom nieświadomie.
- autorytet (biały fartuch, stanowisko, tytuł) potrafi wyłączyć nasze krytyczne myślenie.

Dlatego warto pamiętać, że nie każdy, kto wygląda na eksperta, ma rację.
Nie warto powtarzać czegoś tylko dlatego, że „ktoś mądrzejszy tak powiedział”.

Człowiek a wpływ społeczny

Ludzie są istotami społecznymi – łatwo nas kształtować, inspirować… ale i manipulować.
Świadomość tego mechanizmu to pierwszy krok do wolności myślenia.

Zanim posłuchasz autorytetu, zapytaj siebie:

„Czy ja naprawdę się z tym zgadzam?”.